Leoz/Leotz

Leotz/Leoz Orba edo Orbaibar haranean dago, eta hiru kontzeju (Leotz, Olleta, Iratxeta), bederatzi herrigune txiki (Artariain, Munarrizketa, Uzkita, Sansomain, Benegorri, Bezkitz, Amatriain, Sansoain, Makirriain) eta Iriberriko Jaurerria biltzen dituen udalerri konposatua da. Eremu honek aberastasun historiko eta arkitektoniko handia du.

Monumentu nagusien artean, Leozko Natibitatearen Eliza, Olletako Jasokundearen parrokia, Sansomaingo San Pedro Eliza eta Makirriaingo Santa Katalina Eliza nabarmentzen dira. Iratxetako Garaia ere aipagarria da, landa arkitekturaren adibide berezia.

Leotzek aztarna arkeologikoak gordetzen ditu, hala nola silex neolitikoko tailer bat eta XII. mendetik Iruñeko katedralarekin lotzen duen dokumentazioa. Bere ondareak, gainera, antzinako armategi jauregia hartzen du, tokiko leinuei lotua. Nekazaritza jarduerak eta jai tradizionalek, batez ere herri bakoitzaren zaindarien jaiek, udalerri honen erritmoa moldatzen jarraitzen dute, bere ingurune natural eta kulturalarekin oso lotuta.